सहर र गाउँप्रतिको जनवुझाई र यसको वैज्ञानिकता

प्राज्ञिक र प्रशासनिक आधारलाई छोडने हो भने सामान्यतया किनमेलको सुविधा भएको, यातायातको सुविधा भएको, वाक्ला वस्ती वा सहरहरू भएको र मानिसहरू कृषिभन्दा व्यापारिक काममा बढी क्रियाशील भएको क्षेत्र वा ठाउँलाई सहरको रूपमा बुझ्ने प्रचलन बहुसङ!ख्यक नेपालीहरूमा रहेको छ तर यही कोणबाट मात्र सहरलाई बुझ्ने प्रयास भएमा त्यो वुझाइ सतही र गलत हुन जान्छ । नेपालमा यस्ता क्षेत्र वा ठाउँहरू थुप्रै छन!, जसलाई न त सहर भन्न सकिन्छ न त गाउँ । तसर्थ गाउँ र सहरलाई बुझ्न प्राज्ञिक र प्रशासनिक आधार खोज्नै पर्दछ । यी आधारहरूबाट हेर्ने हो भने हामीले विभिन्न ऐनहरूद्वारा निश्चित मापदण्डका आधारमा सरकारद्वारा घोषित नगरक्षेत्रहरूलाई सहर भनेर वुझ्नु पर्दछ र बाँकी क्षेत्रलाई ग्रामीण क्षेत्र वा गाउँ भनेर बुझ्नु पर्दछ । यसरी हेर्दा नेपालमा अहिले रहेको १ महानगर, ४ उपमहानगर र ५३ वटा नगरपालिकाहरूलाई सहर र बाँकी क्षेत्रहरू ३ हजार ९१६ गाविसहरूलाई गाउँ भनेर बुझ्नु पर्दछ ।

नेपाली सहरहरूको मापदण्ड ः विगतदेखि वर्तमानसम्म

नेपालमा सहरहरूको मापदण्डहरू पनि समय सन्दर्भ अनुसार फेरिएका छन! । यसका पछाडि राजनीतिक र प्रशासनिक कारणहरू छन! । वि.सं. २००९/११ को नेपालको जनगणनाले पाँच हजारभन्दा वढी जनसङ!ख्या भएको क्षेत्रलाई सहर भनेर परिभाषित गरेको थियो । त्यस्तै वि.सं. २०१८ सालमा भएको जनगणनाले नेपालको सहरी क्षेत्रलाई पाँच हजारभन्दा वढी जनसङख्या र कम्तीमा सहरी वातावरण भएको -जहाँ माध्यामिक विद्यालय, क्याम्पस, न्यायालय, प्रशासनिक कार्यालयहरू, बजार, मिल्स!, सञ्चार सुविधा भएको) क्षेत्रलाई सहर भनेर परिभाषित गर्‍यो । पञ्चायती व्यवस्थाले नेपालका सहरहरूलाई नगर पञ्चायतको रूपमा परिभाषित गर्‍यो र कम्तीमा दस हजार जनसङख्या भई क्याम्पस, न्यायालय, प्रशासनिक कार्यालयहरू, वजार, मिल्स!, सञ्चार सुविधा भएको क्षेत्रलाई सहरको रूपमा परिभाषित गर्‍यो ।

नेपालमा २०४६ सालको परिवर्तनको निकै लामो समयपछि स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ जारी गरेर नेपालका सहरहरूको परिभाषालाई पुनर्परिभाषित गरियो । नेपालका सहरहरूलाई महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिका गरी तीन तहमा विभाजन गरियो । महानगरपालिका हुन कम्तीमा तीन लाख जनसङख्या, वाषिर्क कम्तीमा रू ४० करोड आम्दानी हुनुपर्ने भयो । यसका अतिरिक्त विद्युत! सुविधा, खानेपानी, सडक, सञ्चार, स्वास्थ्य सुविधा, अन्तर्राष्ट्रिय खेल मैदानका लागि प्र्वाधार, शिक्षाका विभिन्न क्षेत्रहरूको पढने अवसर, कम्तीमा एक विश्वविद्यालय, आर्किड, सपिङ सेन्टरहरू भएको क्षेत्र र गैरकृषि गतिविधि हुने क्षेत्रलाई महानगरपालिकाका रूपमा परिभाषित गरियो । त्यस्तै उपमहानगरपालिकाका लागि कम्तीमा एक लाख जनसङ!ख्या र वाषिर्क कम्तीमा १० करोड आम्दानी हुनुपर्ने मापदण्ड तोकियो । त्यस्तै, नेपालका तराई क्षेत्रमा २० हजार जनसङ!ख्या भएको, पहाड र हिमालमा कम्तीमा १० हजार जनसङ!ख्या भएको र वाषिर्क तराईमा ५० लाख र हिमालमा रू. पाँच लाख आम्दानी भएको क्षेत्रलाई नगरपालिकाको रूपमा परिभाषित गर्‍यो । यसका अतिरिक्त यी नगरपालिकाहरूमा स्वास्थ्य, श्ािक्षा, सञ्चार, सडक, विद्युत! जस्ता आधारभ्त सुविधाहरूलाई पनि अनिवार्य बनाइयो ।

जनसङ!ख्याको वनौटमा हाम्रा सहरहरू

विश्वका अन्य देशको तुलनामा नेपालको सहरी जनसङ!ख्या एकदमै कम रहेको छ । तालिका १ अनुसार करिब ५० वर्ष अगाडि नेपालको सहरी जनसङ!ख्या नेपालको कुल जनसङ!ख्याको करिव तीन प्रतिशत मात्र थियो । अहिले ५० वर्षपछि नेपालको सहरी जनसङ!ख्यामा वृद्धि भएर करिव १६ प्रतिशत पुगेको छ । यो जनसङ!ख्या २०५८ को जनगणना अनुसार वाषिर्क ६.६५ प्रतिशतका दरले वृद्धि भैरहेको छ भने यसको तुलनामा ग्रामीण जनसङ!ख्याको वृद्धि दर अत्यन्त कम १.७६ प्रतिशत मात्र रहेको छ । प्रत्येक १० वर्षमा नेपालको सहरी जनसंख्या तीव्र रूपले वृद्धि भइरहेको छ । २०४८ सालबाट २०५८ सालमा आइपुग्दा नेपालको सहरी जनसङ!ख्या ९० प्रतिशतले वृद्धि भएको थियो ।

नेपालमा हाल ५८ वटा नगरपालिका रहेका छन!, जसलाई सहर भनिन्छ । यसमा हिमाली क्षेत्रमा दुईवटा, पहाडी क्षेत्रमा २६ वटा र तराई क्षेत्रमा २९ वटा छन! । नेपालको कुल सहरी जनसङ!ख्याको सबैभन्दा धेरै जनसंख्या ५२.२ प्रतिशत पहाडी क्षेत्रमा रहेको छ । यसको मुख्य कारण सवभन्दा वढी जनसङ!ख्याको चाप भएको काठमाडौं महानगरपालिका र ललितपुर उपमहानगरपालिका यही क्षेत्रमा भएर हो । त्यस्तै सहरी जनसङ!ख्याको ४५.५ प्रतिशत तराई र १.४ प्रतिशत हिमाली क्षेत्रमा रहेका छन! । यसलाई चार्ट १ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

विकासक्षेत्रका आधारमा हेर्ने हो भने नेपालका सहरहरूमध्ये १४ वटा प्र्वाञ्चलमा, २० वटा मध्यमाञ्चलमा, १२ वटा पश्चिमाञ्चलमा, छ वटा मध्यपश्चिमाञ्चलमा र छ वटा नै सुद्र पश्चिमाञ्चलमा रहेका छन! । हाम्रो देशको कुल सहरी जनसङ!ख्याको सवैभन्दा धेरै जनसंख्या -४९.७ प्रतिशत) मध्यमाञ्चलमा, १९.४ प्रतिशत प्र्वाञ्चलमा, १६.१ प्रतिशत पश्चिमाञ्चलमा, ७.२ प्रतिशत मध्यपश्चिमाञ्चलमा र ७.२ प्रतिशत सुदुर पश्चिमाञ्चलमा रहेका छन! ।

सहरहरूको बढ!दो जनसङ!ख्या र त्यसले निम्त्याएका समस्याहरू

नेपालका सहरहरूमा ग्रामीण क्षेत्रको तुलना जनघनत्त्व निकै बढी छ । २०५८ सालको नेपालको जनगणना अनुसार नेपालको सहरी क्षेत्रमा प्रति वर्गकिलोमिटर ९८५ मानिस वसोवास गर्दछन! भने ग्रामीण क्षेत्रमा मात्र १३६ जना । जनघनत्वको हिसाबले काठमाडौं उपत्यकामा घनत्व निकै बढी छ । यहाँ प्रति वर्गकिमि १० हजार २६५ जना वसोवास गर्दछन! । यसको प्रमुख कारणमा काठमाडौं देशको राजधानी भएको हुनाले पनि हो भने अर्को कारण उपत्यकाभित्र ललितपुर उपमहानगरपालिकालगायत अन्य तीन नगरपालिकाहरू कीर्तिपुर, मध्यपुर थिमी र भक्तपुर नगरपालिका रहेर पनि हो । यसका अत्तिरिक्त ग्रामीण क्षेत्रको तुलनामा सहरमा बढी सुविधा उपलव्ध हुने र सुविधाको खोजीमा मानिसहरू ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरी क्षेत्रतर्फ स्थानान्तरण हुनुले पनि काठमाडौं उपत्यकाको घनत्व बढी भएको हो । नेपालको भित्री तराईको सहरी क्षेत्रमा जनघनत्त्व कम छ, जहाँं प्रति किमि ४०२ जना वसोवास गर्दछन! भने प्रति किमि हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा ५५० र तराई क्षेत्रमा प्रतिकिमि एक हजार ९२ जना बसोवास गर्दछन! । यसको विस्तृत विवरण तालिका २ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

ग्रामीणभन्दा सहरी क्षेत्रमा निश्चित रूपमा केही आधारभ्त सुविधाहरू बढी हुन्छन! र सहरी क्षेत्रका मानिसहरूले ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरूले भन्दा बढी नै सुविधा प्राप्त गर्दछन! । यसअनुसार सहरमा ८५.७ प्रतिशत मानिसहरू विद्युत! सुविधाको उपयोग गर्दछन! भने ग्रामीण क्षेत्रमा मात्र १७ प्रतिशत मानिसहरू मात्र विद्युत!को उपयोग गर्दछन! । त्यस्तै सहरमा ५५.२ प्रतिशत र गांउँमा ३३ प्रतिशत मानिसहरू पाइपबाट वितरित पिउने पानी प्रयोग गर्दछन! । समाचारपत्र, रेडियो, टेलिभिजन आदि प्रयोगकर्ताको सङ!ख्या पनि ग्रामीण क्षेत्रमा भन्दा सहरी क्षेत्रमा हुनु स्वाभाविक हो ।

सहरहरू सभ्यताका स्चक यी समस्याहरूका पहाड

विश्वका देशहरूले जस्तै नेपालले पनि सहरलाई विकासको स्चकका रूपमा परिभाषित गर्दछ । हाल नेपालको कुल जनसंख्याको करिव १६ प्रतिशत मानिसहरू सहरमा बस्दछन! । सहरलाई विकासको स्चक मान्ने हो भने नेपालको सहरी जनसङ!ख्या गुणस्तरीय जनसङ!ख्या हो त ? यो जनसंख्याले हाम्रो विकसित जनसङ!ख्याको प्रतिनिधित्व गर्दछ त ? एकातिर यी प्रश्नहरू हाम्रा अगाडि विद्यमान छन! भने अर्कोतिर सहरमा पनि गरिबी, अराजकता, वेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता, ग्रामीण क्षेत्रको तुलनामा बढी अपराध गतिविधिहरू छन! । एचआइभी एड!स, दुव्र्यसनको समस्या पनि गाउँंमा भन्दा सहरमै बढी छ । सुकुम्बासीका नाममा सहरी गरिबी बढिरहेको छ । गाउँंमा जस्तो सहरमा सरसहयोगको भावना छैन । मानिसहरूमा हार्दिकता छैन । सहरमा धनी मानिसहरू झन! धनी बन्दै गइरहेका छन! । जनघनत्व वृद्धि भइरहेको छ । त्यसो भए सहरको जनसङ!ख्या के समस्या हो त ? यो प्रश्न पनि अर्कोतर्फ विद्यमान रहेको छ ।

निश्चित रूपमा हाम्रा सहरहरूमा समस्याहरू पनि छन! र अवसरहरू पनि । सत्य कुरो के हो भने हाम्रा सहरहरू सवै प्र्वाधार निर्माण भएपछि घोषणा गरिएका होइनन! । सहरमा हुनुपर्ने आधारभ्त कुराहरू स्वास्थ्य, शिक्षा, सडक, सञ्चार र व्यापक औद्योगिकीकरण नभई कुनै क्षेत्रलाई राजनीतिक लाभका लागि सहर घोषित गरिँदा त्यहाँं प्र्ण सहरी वातावरण नबनेको कारण पनि सहरहरू विकासका स्चीमा तल छन! । त्यसैले नेपालका सहरको सम्प्र्ण जनसङ!ख्याले गुणस्तरीय जनसङ!ख्याको प्रतिनिधित्व गर्दैन । त्यसैले हाल सहरमा विद्यमान कुल जनसङ!ख्या विकासको स्चक होइन । नेपालका धेरै सहरहरू अर्धसहरी वातावरणमा निर्माण भएका हुनाले यहाँको खास जनसङ!ख्याले मात्र विकासको स्चकको प्रतिनिधित्व गर्दछ, सम्प्र्णले होइन ।

निश्चित रूपमा नेेपालका ग्रामीण क्षेत्रभन्दा सहरी क्षेत्रमा आधारभ्त सुविधाहरूको उपलब्धता बढी छ, अवसरहरू पनि अलि बढी नै छन! । त्यसैले ग्रामीण क्षेत्रबाट मानिसहरू मौसमी, अस्थायी र स्थायी रूपमा स्थानान्तरण गरी सहरतर्फ बसाई सर्ने गर्दछन! तर सहरमा विद्यमान प्र्वाधार र आधारभ्त सुविधाले सवै मानिसलाई धान्न सक्दैन र सहरमा उपलव्ध अवसरहरूले पनि सवै मानिसको चाहनालाई प्रा गर्न सक्दैन । त्यसैले, अवसर र मानिसहरूको चाहनावीच मेल नखाँदा मानिसहरूमा उत्तेजना र कुण्ठा पैदा हुन्छ। त्यसपछि त्यहाँं अपराध गतिविधिहरू हुन थाल्दछन! । मानिसहरू वेरोजगार बन्दछन! । मानिसहरूवीच अविश्व्ाासको वातावरण जन्मन्छ । मानिसहरूमा निरासा र कुण्ठा पैदा हुन्छ । यस्तो अवस्थामा सहरको जनसंख्या समस्या बन्न थाल्दछ ।

हाल नेपालका सहरहरूमा अवसरभन्दा समस्याहरू धेरै छन! । वातावरण प्रद्षणदेखि गाँंस बास कपासका समस्याहरू पनि गाउँको तुलनामा सहरमा निकै माथि छन! । सहरका समस्याहरूलाई उल्लेख गर्ने हो भने यहां समस्याहरूको निकै लामो स्ची बन्दछ । लामो समयसम्म नगर क्षेत्रहरूमा पदाधिकारी नहुनुले पनि नेपालका नगर क्षेत्रहरूमा देखिएका समस्याहरू समाधान गर्नेतर्फ ठोस काम हुन सकिरहेको छैन । नेपालका नगर क्षेत्रमा त विकासका पर्याप्त प्र्वाधार नभएको अवस्थामा गाउँंहरूमा त यसको पर्याप्तता हुने कुरै भएन । त्यसैले मानिसहरूको अहिले पनि सहरी क्षेत्रमा हुने स्थानान्तरण क्रममा वृद्धि भइरहेकेा छ । यसले सहरमा समस्यामाथि समस्या थप्ने काम गरिरहेको छ ।

नेपालका सहरहरूका समस्याको मुख्य कारण भनेको आन्तरिक रूपमा हुने स्थानान्तरण हो । यो स्थानान्तरणलाई कम गर्न ग्रामीण क्षेत्रमा पनि प्र्वाधार र आवश्यक सुविधाहरू पुर्‍याउनु पर्दछ । नेपालका सहरी क्षेत्रहरूमा औद्योगिकीकरणका सम्भावनाहरूको पहिचान गरी तिनीहरूलाई कार्यान्वयन गर्न सक्नु पर्दछ । भएका प्र्वाधारहरूमा मात्र भर नपरी अन्य प्र्वाधारहरूको निर्माणतर्फ ध्यान दिनु पर्दछ ।

संविधान निर्माण र सहरी क्षेत्रहरूको पुनर्संरचना

नेपाल अहिले नयांँ संविधान निर्माणको चरणमा छ । नयाँ बन्ने संविधान मार्फत एकसाथ राजनीतिक संङ!क्रमणहरूको व्यवस्थापन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । नेपालको राजनीतिक सङ!क्रमणकाल र विकासक्रमलाई हेर्ने हो भने नेपाल यति बेला निकै कठिन र जटील सङ!क्रमणकालको अवस्थामा रहेको छ । नेपालले अहिले संवैधानिक राजतन्त्रवाट गणतन्त्रको सङ!क्रमण पार गरेकेा छ भने यसको संस्थागत विकासका लागि चुनौतीहरू यथावत नै रहेका छन ।

सङ!घीयता अहिले मुलुकको प्रमुख कार्यभार हो । नेपालमा सङ!ंघीयताका सन्दर्भमा राजनीतिक र गैरराजनीतिक क्षेत्रहरूवाट विभिन्न विचारहरू आएका छन । नेपालमा राजनीतिक पार्टीहरूका संविधानसभाका चुनावी घोषणापत्रहरू हेर्ने हो भने सङ!ख्या, नामाङ!कन र सीमाङ!कनका सन्दर्भमा अलग-अलग धारणा भए पनि सरकारका तहहरूका वारेमा भने एकरूपता देखिएको छ । प्रायसः राजनीतिक पार्टीहरूले तीन तहका सरकारहरूको प्रस्ताव गरेका छन! । केन्द्रीय सरकारको रूपमा सङ!घीय सरकार, प्रादेशिक सरकार र स्थानीय सरकारको परिकल्पना गरिएको छ । पछिल्लो अवधिमा संविधान सभाको राज्यको पुनर्संरचना र राज्य शक्तिको बाँडफाड समितिले ४३ जना सभासदमा २८ जनाको फरक मत सहित पारित गरेको प्रस्तावमा पनि १४ प्रदेश र केही स्वशासित र संरक्षित क्षेत्र सहितको सङ!घीय संरचना प्रस्ताव गरिएको छ । त्यसमा पनि स्थानीय सरकारको उल्लेख गरिएको छ । स्थानीय सरकारका कामका केही स्चीहरू पनि प्रस्तुत गरिएका छन र केही प्रादेशिक र स्थानीय सरकारका कामहरूको साझा स्ची प्रस्तुत गरिएको छ तर सङ!घीय अभ्यासको वास्तविकता भनेको राजनीतिक र गैरराजनीतिक क्षेत्रवाट सङ!घीय र प्रादेशिक सरकारका स्वरूप, संरचना र अधिकारका वाँडफाँडका क्षेत्रमा जति काम भएका छन!, स्थानीय सरकारका बारेमा त्यति ठ्लो वहस र छलफल भएको छैन । त्यसैले नेपालको सङ!घीय अभ्यासमा स्थानीय सरकारका बारेमा व्यापक वहस र छलफल आवश्यक छ । नेपालको सङ!घीय संरचनाको खाका कोर्दा नेपालका केही सहरहरू जस्तो राजधानी क्षेत्र आदिलाई स्वायत्त मेट्र्रो क्षेत्र बनाउन सकिन्छ ।